CVCM: BS. ThS. Dinh dưỡng. Nguyễn Tuấn Phương – TK Dinh dưỡng – CN Dinh dưỡng. Bùi Thị Phương – Khoa Dinh dưỡng

“Tôi cứ nghĩ trước mổ phải nhịn càng lâu càng tốt nên từ tối hôm trước đã không dám uống thêm ngụm nước nào”, bà H., một người bệnh chuẩn bị phẫu thuật nội soi cắt túi mật do sỏi mật chia sẻ. Sau gần 10 giờ nhịn đói, bà bước vào phòng phẫu thuật trong trạng thái mệt mỏi, khô miệng và khá lo lắng trước ca mổ.”

Trước đây, người bệnh thường phải nhịn ăn từ đêm hôm trước để chuẩn bị phẫu thuật. Tuy nhiên, nhiều hướng dẫn y khoa hiện đại cho thấy nhịn đói kéo dài không còn cần thiết trong nhiều trường hợp phẫu thuật. Chương trình ERAS đang thay đổi quan niệm này bằng chiến lược chăm sóc dựa trên bằng chứng khoa học, trong đó dinh dưỡng trước mổ đóng vai trò quan trọng giúp người bệnh phục hồi thuận lợi hơn sau phẫu thuật.

Nhiều người bệnh khi đứng trước một cuộc phẫu thuật vẫn giữ tâm lý quen thuộc: càng nhịn ăn lâu càng an toàn cho quá trình mổ. Không ít trường hợp bước vào phòng phẫu thuật trong trạng thái khát nước, mệt lả sau một đêm nhịn đói kéo dài. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của ngoại khoa hiện đại, quan niệm này đang dần thay đổi.

Ngày nay, tại nhiều trung tâm ngoại khoa trên thế giới, người bệnh có thể được uống nước trong hoặc sử dụng dung dịch carbohydrate trước phẫu thuật theo hướng dẫn chuyên môn. Thay đổi này nằm trong chương trình ERAS – mô hình chăm sóc ngoại khoa chuẩn hóa dựa trên bằng chứng khoa học nhằm giúp người bệnh phục hồi sớm hơn sau phẫu thuật.

Từ “nhịn đói để an toàn” đến tối ưu chuyển hóa trước phẫu thuật

ERAS là viết tắt của cụm từ Enhanced Recovery After Surgery – chương trình tăng cường hồi phục sau phẫu thuật. Đây là chương trình chăm sóc đa mô thức phối hợp giữa ngoại khoa, gây mê hồi sức, điều dưỡng, phục hồi chức năng và dinh dưỡng lâm sàng nhằm giúp người bệnh hồi phục nhanh hơn sau phẫu thuật

Mục tiêu của ERAS không chỉ là cuộc mổ thành công về mặt kỹ thuật mà còn hướng tới giảm biến chứng hậu phẫu, giảm thời gian nằm viện, giúp người bệnh sớm vận động, ăn uống trở lại và phục hồi chức năng tốt hơn sau mổ.

Theo Bác sĩ, Thạc sĩ Dinh dưỡng Nguyễn Tuấn Phương – Trưởng khoa Dinh dưỡng, một trong những thay đổi quan trọng của ERAS là cách tiếp cận mới về dinh dưỡng trước mổ.

“Trước đây, việc nhịn ăn kéo dài được xem như nguyên tắc gần như bắt buộc để hạn chế nguy cơ hít sặc khi gây mê. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại cho thấy nhịn đói quá lâu có thể khiến cơ thể rơi vào trạng thái stress chuyển hóa – phản ứng làm gia tăng tiêu hao năng lượng, dị hóa và mất khối cơ sau phẫu thuật,” Bác sĩ Phương cho biết.

Nhận định từ chuyên gia, bác sĩ ngoại khoa đã chỉ ra rằng: phẫu thuật thực chất là một “sang chấn có kiểm soát” đối với cơ thể. Nếu người bệnh không được chuẩn bị thể trạng và dinh dưỡng phù hợp trước mổ, cơ thể sẽ phải huy động thêm năng lượng để đáp ứng quá trình hồi phục. Đây cũng là lý do nhiều người bệnh sau mổ thường cảm thấy kiệt sức, chậm lấy lại sức ăn hoặc khó vận động sớm dù cuộc phẫu thuật diễn ra thuận lợi về mặt kỹ thuật

Ngoại khoa hiện đại không chỉ tập trung vào dao mổ

Nếu như trước đây thành công của phẫu thuật chủ yếu được đánh giá qua kỹ thuật mổ, thì hiện nay chất lượng hồi phục sau mổ đang trở thành tiêu chí ngày càng được quan tâm.

Các hướng dẫn quốc tế về ERAS hiện khuyến cáo người bệnh có thể sử dụng nước trong đến khoảng 2 giờ trước gây mê ở đa số trường hợp phẫu thuật hương trình. Bên cạnh đó, thức ăn nhẹ ít béo có thể sử dụng trước khoảng 6 giờ thay vì phải nhịn hoàn toàn từ nửa đêm như quan niệm cũ. Một số trường hợp được bổ sung dung dịch carbohydrate trước mổ theo chỉ định chuyên môn nhằm tối ưu trạng thái chuyển hóa cho cơ thể.

Bác sĩ, Thạc sĩ Dinh dưỡng Nguyễn Tuấn Phương nhận định, điều quan trọng của ERAS là giúp cơ thể bước vào cuộc mổ trong trạng thái chuyển hóa ổn định hơn.

“Ngoại khoa hiện đại không còn chỉ tập trung vào đường mổ nhỏ hay thời gian phẫu thuật ngắn. Chúng tôi quan tâm nhiều hơn đến việc người bệnh hồi phục ra sao sau đó – có thể ăn uống sớm hay không, có vận động được sớm không và cơ thể thích nghi như thế nào sau sang chấn phẫu thuật.”– Bác sĩ Phương cho biết.

Một trong những nội dung đáng chú ý của ERAS là bổ sung carbohydrate trước phẫu thuật theo chỉ định chuyên môn. Biện pháp này được xem như cách “chuẩn bị năng lượng” cho cơ thể trước cuộc mổ thay vì để người bệnh rơi vào trạng thái thiếu hụt kéo dài.

Các nghiên cứu cho thấy việc chuẩn bị thể trạng và dinh dưỡng phù hợp trước phẫu thuật có thể giúp người bệnh giảm cảm giác đói, khát, hạn chế mất khối cơ và phục hồi chức năng sớm hơn sau mổ.

 Theo ERAS Society, mô hình chăm sóc ERAS còn góp phần giảm biến chứng hậu phẫu và rút ngắn thời gian nằm viện so với chăm sóc ngoại khoa truyền thống. Một số phân tích còn ghi nhận người bệnh áp dụng ERAS có xu hướng giảm thời gian nằm viện và giảm biến chứng hậu phẫu so với chăm sóc truyền thống.

Không áp dụng cứng nhắc cho mọi người bệnh

Dù mang lại nhiều lợi ích, các chuyên gia nhấn mạnh ERAS không phải “công thức chung” áp dụng giống nhau cho tất cả trường hợp.

Những người bệnh có nguy cơ hít sặc cao, tắc ruột, liệt dạ dày, phẫu thuật cấp cứu hoặc các bệnh lý đặc biệt vẫn cần được đánh giá riêng trước khi áp dụng chế độ ăn uống trước mổ.

“Điều quan trọng nhất là cá thể hóa cho từng người bệnh. Việc ăn uống trước phẫu thuật phải dựa trên đánh giá của bác sĩ gây mê, bác sĩ điều trị và tình trạng bệnh lý cụ thể, chứ không nên tự áp dụng theo thông tin trên mạng,” bác sĩ Nguyễn Tuấn Phương lưu ý.

Dinh dưỡng đang trở thành một phần của điều trị ngoại khoa

Theo các chuyên gia, sự phát triển của ERAS phản ánh xu hướng điều trị hiện đại lấy người bệnh làm trung tâm, trong đó dinh dưỡng lâm sàng ngày càng đóng vai trò quan trọng thay vì chỉ được xem là yếu tố hỗ trợ.

Từ góc nhìn chuyên môn, chuẩn bị thể trạng tốt trước phẫu thuật không chỉ giúp cuộc mổ an toàn hơn mà còn tạo nền tảng cho quá trình hồi phục toàn diện sau đó.

“Một ca phẫu thuật thành công không chỉ được đánh giá trong phòng mổ. Khả năng hồi phục sau phẫu thuật mới là thước đo đầy đủ cho hiệu quả điều trị”, bác sĩ Nguyễn Tuấn Phương nhấn mạnh.

Sự thay đổi này cũng giúp nhiều người bệnh giảm áp lực tâm lý trước phẫu thuật. Thay vì bước vào phòng mổ trong trạng thái đói khát và mệt mỏi, người bệnh được chuẩn bị thể trạng tốt hơn cho cuộc mổ và giai đoạn hồi phục sau đó.