Một ca nấm đen xâm lấn não, thể bệnh hiếm gặp và đặc biệt nguy hiểm, vừa được các bác sĩ Bệnh viện Đa khoa Vĩnh Phúc ghi nhận, qua đó gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ biến chứng và tử vong nếu người bệnh đến viện muộn.

Bệnh viện Đa khoa Vĩnh Phúc vừa tiếp nhận và điều trị một trường hợp nhiễm nấm đen (mucormycosis) xâm lấn não – bệnh lý nhiễm nấm xâm lấn hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng.

Người bệnh là N.V.N, nam, 52 tuổi, có tiền sử đái tháo đường type II. Khi nhập viện, người bệnh trong tình trạng hôn mê (Glasgow 11 điểm), kèm theo liệt nửa người trái, thất ngôn và nôn nhiều, biểu hiện tổn thương thần kinh trung ương nặng.

Kết quả chụp CT sọ não cho thấy hình ảnh phù não và xuất huyết não vùng nhân xám trung ương phải, đồng thời ghi nhận tụ dịch xoang hàm và xoang chũm phải. CT ngực phát hiện tổn thương viêm và áp xe hai phổi, gợi ý tình trạng nhiễm trùng lan tỏa. Các xét nghiệm máu cho thấy người bệnh bị nhiễm trùng nặng kèm toan chuyển hóa.

Trước diễn biến nguy kịch, người bệnh được chỉ định phẫu thuật cấp cứu lấy khối máu tụ não. Mẫu bệnh phẩm được gửi làm xét nghiệm giải phẫu bệnh. Kết quả cho thấy hoại tử mô não lan rộng, kèm theo nhiều sợi nấm kích thước lớn, ít hoặc không có vách ngăn, phân nhánh góc tù, bắt màu PAS dương tính. Các đặc điểm này phù hợp với chẩn đoán áp xe não do nhiễm nấm xâm lấn, hướng đến mucormycosis.

Sau phẫu thuật, người bệnh được chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương để tiếp tục điều trị chuyên sâu. Xét nghiệm PCR sau đó xác định người bệnh nhiễm nấm thuộc bộ Mucorales, qua đó khẳng định chẩn đoán nấm đen xâm lấn hệ thần kinh trung ương.

Ca bệnh là lời cảnh báo về mức độ nguy hiểm của nấm đen, đặc biệt ở những người có bệnh nền như đái tháo đường, đồng thời cho thấy tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm và phối hợp điều trị đa chuyên khoa trong các bệnh lý nhiễm nấm xâm lấn nguy hiểm.

Bệnh nấm đen (Mucormycosis) là gì?

Bệnh nấm đen (mucormycosis) là một nhiễm trùng nấm xâm lấn nặng, do các vi nấm thuộc bộ Mucorales gây ra. Nhóm nấm này có đặc điểm nguy hiểm là khả năng xâm nhập trực tiếp vào thành mạch máu, gây huyết khối, làm tắc nghẽn tuần hoàn, dẫn đến thiếu máu cục bộ và hoại tử mô lan rộng, đồng thời có thể lan nhanh sang các cơ quan lân cận, bao gồm cả hệ thần kinh trung ương.

Bệnh thường tiến triển nhanh, phá hủy mô mạnh và có tỷ lệ tử vong cao nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Các tác nhân gây bệnh thường gặp bao gồm các chi nấm Rhizopus, Mucor, Rhizomucor, Lichtheimia, Apophysomyces và Cunninghamella.

Các vi nấm thuộc bộ Mucorales tồn tại phổ biến trong đất, không khí và thực phẩm phân hủy. Chúng thường không gây bệnh ở người khỏe mạnh, nhưng có thể gây nhiễm trùng nặng ở những người có yếu tố nguy cơ cao, đặc biệt là người mắc các bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.

Vì sao bệnh nấm đen (Mucormycosis) đặc biệt nguy hiểm?

Nấm đen (mucormycosis) được xem là một trong những bệnh nhiễm nấm nguy hiểm nhất do diễn tiến nhanh và mức độ ác tính cao. Ngay từ giai đoạn sớm, nấm có thể xâm nhập trực tiếp vào thành mạch máu, gây huyết khối, làm tắc nghẽn tuần hoàn và dẫn đến hoại tử mô lan rộng.

Các tổn thương do nấm đen gây ra thường tiến triển rất nhanh, phá hủy mô mạnh và khó kiểm soát bằng điều trị nội khoa đơn thuần, do đó nhiều trường hợp cần phải can thiệp ngoại khoa rộng rãi để loại bỏ mô hoại tử.

Bệnh thường gặp ở người suy giảm miễn dịch, đặc biệt là bệnh nhân đái tháo đường, người nhiễm trùng nặng hoặc đang điều trị kéo dài bằng thuốc ức chế miễn dịch. Tỷ lệ tử vong của bệnh ở mức cao và tăng rõ rệt khi nấm xâm lấn các vùng quan trọng như xoang, hốc mắt, nền sọ và não.

Trong đó, mucormycosis xâm lấn hệ thần kinh trung ương là thể bệnh hiếm gặp nhưng nặng nhất, có tiên lượng rất dè dặt ngay cả khi được chẩn đoán sớm và điều trị tích cực.

Đường xâm nhập của nấm đen và các nhóm nguy cơ cần lưu ý

✅Đường xâm nhập của nấm: Nấm đen có thể xâm nhập vào cơ thể người qua các con đường sau:

➡️ Đường hô hấp: hít phải bào tử nấm có trong không khí.

➡️ Vết thương ngoài da: đặc biệt là các vết trầy xước, vết thương hở tiếp xúc với đất, bụi bẩn.

➡️ Sau can thiệp ngoại khoa hoặc thủ thuật xâm lấn: nhất là trong bối cảnh người bệnh suy giảm miễn dịch.

✅ Đối tượng có nguy cơ cao: Những người có nguy cơ cao mắc bệnh nấm đen bao gồm:

➡️Người đái tháo đường, đặc biệt khi kiểm soát đường huyết kém.

➡️ Người suy giảm miễn dịch do bệnh lý hoặc điều trị.

➡️Người sử dụng corticosteroid kéo dài.

➡️Người bệnh sau phẫu thuật lớn hoặc đang nhiễm trùng nặng.

Chẩn đoán bệnh mucormycosis

Việc chẩn đoán bệnh nấm đen (mucormycosis) cần dựa trên sự phối hợp giữa lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh, vi sinh và giải phẫu bệnh, trong đó giải phẫu bệnh giữ vai trò then chốt trong chẩn đoán xác định.

✅ Lâm sàng: Khám lâm sàng giúp gợi ý và phát hiện sớm bệnh, đặc biệt ở những người bệnh có yếu tố nguy cơ kèm theo tình trạng nhiễm trùng tiến triển nhanh, hoại tử mô và đáp ứng kém với điều trị kháng sinh thông thường.

✅ Chẩn đoán hình ảnh

➡️Chụp CLVT (CT scanner) có giá trị trong đánh giá tổn thương các xoang, mức độ viêm và phá hủy cấu trúc xương.

➡️MRI: nhạy hơn trong việc phát hiện xâm lấn mô mềm, ổ mắt và não, đồng thời hỗ trợ lập kế hoạch phẫu thuật và theo dõi đáp ứng điều trị.

✅ Giải phẫu bệnh: Giải phẫu bệnh đóng vai trò quyết định trong chẩn đoán, giúp xác định trực tiếp hình ảnh nấm xâm lấn trong mô. Đặc điểm điển hình gồm sợi nấm kích thước lớn, ít hoặc không có vách ngăn, phân nhánh góc tù, thường kèm theo xâm nhập mạch máu và hoại tử mô.

✅ Nuôi cấy nấm: Nuôi cấy giúp định danh tác nhân gây bệnh, tuy nhiên độ nhạy không cao, dễ cho kết quả âm tính giả. Do đó, kết quả âm tính không loại trừ bệnh.

✅ Xét nghiệm PCR: PCR là phương pháp hỗ trợ chẩn đoán, giúp phát hiện nhanh DNA của nấm Mucorales, đặc biệt hữu ích trong trường hợp nuôi cấy âm tính hoặc người bệnh đã sử dụng thuốc kháng nấm. Tuy nhiên, xét nghiệm này không đánh giá được mức độ xâm lấn mô, vì vậy cần được diễn giải kết hợp với lâm sàng và kết quả mô bệnh học.

Điều trị bệnh nấm đen (mucormycosis)

Theo các chuyên gia, điều trị nấm đen (mucormycosis) là một cấp cứu y khoa, đòi hỏi can thiệp sớm và phối hợp nhiều phương pháp nhằm tăng khả năng cứu sống người bệnh.

Amphotericin B dạng liposomal hiện là thuốc kháng nấm lựa chọn hàng đầu, thường phải sử dụng với liều cao và kéo dài tùy theo mức độ xâm lấn và đáp ứng điều trị của người bệnh.

Bên cạnh điều trị nội khoa, phẫu thuật cắt lọc triệt để các mô hoại tử giữ vai trò then chốt, giúp giảm tải nấm, hạn chế sự lan rộng của tổn thương và nâng cao hiệu quả của thuốc kháng nấm.

Song song với đó, việc kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ như tăng đường huyết, nhiễm toan chuyển hóa và tình trạng suy giảm miễn dịch là yếu tố quan trọng không thể thiếu. Quá trình theo dõi đáp ứng điều trị cần được đánh giá toàn diện dựa trên lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả giải phẫu bệnh.

Dự phòng bệnh nấm đen

Các chuyên gia y tế khuyến cáo, để phòng ngừa bệnh nấm đen (mucormycosis), người dân – đặc biệt là những người thuộc nhóm nguy cơ cao – cần lưu ý:

➡️ Tránh tiếp xúc với môi trường nhiều bụi bẩn, công trường xây dựng; đeo khẩu trang bảo hộ khi bắt buộc phải tiếp xúc.

➡️ Hạn chế tiếp xúc với nhà cửa, công trình bị hư hại do ngập nước, lũ lụt sau thiên tai, nơi dễ tồn tại nhiều bào tử nấm.

➡️ Khi làm vườn, làm ruộng hoặc tiếp xúc với đất, bụi, cần mang giày kín, quần áo dài tay và găng tay bảo hộ.

➡️ Vệ sinh sạch sẽ các vết thương ngoài da bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt sau khi tiếp xúc với môi trường đất bẩn.

➡️ Đến cơ sở y tế sớm khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm trùng để được tư vấn và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nặng.

Nấm đen là bệnh nhiễm nấm hiếm gặp nhưng có thể gây hậu quả nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng nếu phát hiện muộn. Người bệnh và người nhà không nên chủ quan; việc chủ động phòng ngừa và thăm khám sớm là yếu tố quan trọng giúp hạn chế tối đa các biến chứng nặng của bệnh.

Dấu hiệu cần đi khám sớm

Người dân, đặc biệt là người có bệnh nền, cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu:

✅Đau đầu dữ dội, sốt cao, nôn nhiều

✅Sưng đau vùng mặt, quanh mũi hoặc hốc mắt

✅Nghẹt mũi, chảy dịch mũi bất thường

✅Nhìn mờ, sụp mi

✅Yếu liệt tay chân, nói khó, rối loạn ý thức

Việc chậm trễ thăm khám có thể làm bệnh tiến triển nhanh và gây biến chứng nguy hiểm.

Khuyến cáo của từ chuyên gia

Theo ThS.BS. Nguyễn Văn Quang – Phó Trưởng khoa Giải phẫu bệnh, Bệnh viện Đa khoa Vĩnh Phúc, nấm đen (mucormycosis) là bệnh hiếm gặp nhưng có mức độ nguy hiểm rất cao, đặc biệt ở những người có bệnh nền như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc đang mắc nhiễm trùng nặng.

“Điều đáng lo ngại là bệnh tiến triển rất nhanh, dễ gây hoại tử mô, xuất huyết và xâm lấn các cơ quan quan trọng như não. Nếu người dân chủ quan hoặc đến viện muộn, nguy cơ biến chứng nặng và tử vong là rất lớn,” ThS.BS. Nguyễn Văn Quang nhấn mạnh.

Các bác sĩ khuyến cáo, khi xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng bất thường, đặc biệt ở nhóm nguy cơ cao, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên môn để được thăm khám, chẩn đoán và điều trị kịp thời. Phát hiện sớm, can thiệp sớm và điều trị đúng phác đồ là yếu tố then chốt giúp giảm thiểu biến chứng và cải thiện tiên lượng cho người bệnh.

Bệnh viện Đa khoa Vĩnh Phúc hiện là cơ sở y tế đa khoa tuyến tỉnh, có đầy đủ các chuyên khoa sâu và hệ thống chẩn đoán hiện đại, trong đó giải phẫu bệnh giữ vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm các bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.