*CVCM: BSCKII. Đỗ Thị Hương – Phó trưởng khoa Phụ sản, Bệnh viện Đa khoa Vĩnh Phúc

Mang thai và sinh con là hành trình đặc biệt đối với mỗi gia đình. Tuy nhiên, không phải thai kỳ nào cũng diễn ra thuận lợi cho đến đủ tháng. Sinh non có thể khiến trẻ phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe do các cơ quan chưa phát triển hoàn thiện, đồng thời đặt ra những thách thức trong quá trình chăm sóc và nuôi dưỡng. Nhận biết các yếu tố nguy cơ, dấu hiệu cảnh báo và thực hiện khám thai định kỳ là những việc làm quan trọng giúp phụ nữ mang thai chủ động bảo vệ sức khỏe của bản thân và thai nhi.

Sinh non là gì? Những mốc tuổi thai cần biết

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Sinh non là khi trẻ được sinh ra ở tuổi thai từ hết 22 tuần đến trước 37 tuần tính theo  ngày đầu tiên của kỳ kinh cuối cùng.

Dựa trên tuổi thai, trẻ sinh non được chia thành các nhóm: Phân loại (theo WHO 2014)

  • Sinh cực non: < 28 tuần.
  • Sinh rất non: từ 28 – 31 tuần 6 ngày.
  • Sinh non trung bình: từ 32 – 33 tuần 6 ngày.
  • Sinh non muộn: từ 34 – 36 tuần 6 ngày.

Tuổi thai càng thấp, mức độ trưởng thành của các cơ quan càng hạn chế và nguy cơ gặp biến chứng càng cao. Trẻ sinh non có thể gặp khó khăn trong hô hấp do phổi chưa hoàn thiện, dễ bị hạ thân nhiệt do lớp mỡ dưới da còn ít, khả năng bú và tiêu hóa chưa tốt, đồng thời có nguy cơ nhiễm khuẩn, vàng da, rối loạn đường huyết và các vấn đề về thần kinh, thị giác, thính giác.

Không phải tất cả trẻ sinh non đều có diễn biến giống nhau. Tình trạng sức khỏe của trẻ còn phụ thuộc vào tuổi thai, cân nặng khi sinh, nguyên nhân sinh non, các bệnh lý đi kèm và điều kiện chăm sóc sau sinh. Vì vậy, việc đánh giá và theo dõi cần được thực hiện cụ thể đối với từng trường hợp.

Những yếu tố nguy cơ sinh non

Yếu tố từ mẹ

  • Tiền sử sinh non ở lần mang thai trước.
  • Hở eo tử cung, cổ tử cung ngắn; tiền sử can thiệp hoặc phẫu thuật cổ tử cung (như khoét chóp cổ tử cung), tiền sử chấn thương cổ tử cung.
  • Bất thường cấu trúc tử cung: tử cung dị dạng bẩm sinh, u xơ tử cung,…
  • Tình trạng viêm nhiễm: viêm âm đạo, nhiễm khuẩn đường tiết niệu, viêm nha chu và một số bệnh lý nhiễm trùng khác.
  • Khoảng cách giữa hai lần mang thai quá ngắn (dưới 6 tháng).
  • Tuổi mẹ quá trẻ (dưới 17 tuổi) hoặc lớn tuổi (trên 35 tuổi).
  • Điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn, hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc thai sản.
  • Suy dinh dưỡng, thể trạng gầy trước khi mang thai (BMI dưới 19 kg/m²), cân nặng trước mang thai thấp.
  • Làm việc quá sức, thời gian lao động kéo dài (trên 80 giờ/tuần), thường xuyên phải đứng lâu (trên 8 giờ/ngày).
  • Hút thuốc lá, sử dụng rượu bia và các chất kích thích.
  • Bệnh lý của mẹ: tăng huyết áp, đái tháo đường, hen phế quản và một số bệnh lý mạn tính khác.
  • Mẹ phải can thiệp phẫu thuật trong thai kỳ, tùy tình trạng bệnh lý và phương pháp can thiệp.

 Yếu tố từ thai

  • Mang đa thai (song thai, tam thai hoặc nhiều hơn).
  • Thai có dị tật bẩm sinh hoặc bất thường phát triển.
  • Thai chậm tăng trưởng trong tử cung, thai có dấu hiệu suy giảm tình trạng sức khỏe, cần chấm dứt thai kỳ sớm theo chỉ định chuyên môn.

Yếu tố từ phần phụ của thai

  • Bất thường bánh rau: Nhau tiền đạo, nhau bong non, suy chức năng bánh rau hoặc các bất thường bánh rau gây ảnh hưởng đến quá trình cung cấp oxy và dinh dưỡng cho thai.
  • Bất thường nước ối: Đa ối hoặc thiểu ối, đặc biệt khi tình trạng này có liên quan đến bất thường của thai, bệnh lý bánh rau hoặc các biến chứng sản khoa.
  • Bất thường màng ối: Ối vỡ non trước chuyển dạ, đặc biệt là vỡ ối trước 37 tuần; tình trạng này có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và dẫn đến sinh non.
  • Nhiễm trùng buồng ối, màng ối: Viêm màng ối, nhiễm trùng ối có thể kích hoạt chuyển dạ sớm hoặc buộc phải chấm dứt thai kỳ để bảo đảm an toàn cho mẹ và thai nhi.

Các yếu tố như nhau bong non, nhau tiền đạo, suy chức năng bánh rau và thai chậm tăng trưởng có thể khiến bác sĩ phải chỉ định chấm dứt thai kỳ sớm khi tiếp tục duy trì thai kỳ gây nguy hiểm cho mẹ hoặc thai nhi.

Nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo chuyển dạ sinh non

Chuyển dạ sinh non có thể bắt đầu với những biểu hiện tương đối kín đáo, dễ nhầm lẫn với các khó chịu thông thường trong thai kỳ. Phụ nữ mang thai cần chú ý những dấu hiệu sau, đặc biệt khi xuất hiện trước tuần thai thứ 37:

  • Cơn co tử cung xuất hiện thường xuyên: Bụng căng cứng từng cơn, các cơn co lặp lại đều đặn hoặc tăng dần về tần suất, mức độ.
  • Đau bụng dưới hoặc đau vùng chậu: Cảm giác đau âm ỉ, nặng tức vùng bụng dưới, áp lực vùng chậu hoặc cảm giác thai nhi tụt xuống thấp.
  • Đau lưng âm ỉ: Đau vùng thắt lưng kéo dài, không giảm khi thay đổi tư thế hoặc nghỉ ngơi.
  • Thay đổi dịch tiết âm đạo: Dịch âm đạo tăng bất thường, có thể loãng như nước, lẫn máu hoặc chất nhầy.
  • Ra máu âm đạo: Có thể là dấu hiệu cảnh báo bất thường sản khoa, cần được kiểm tra sớm.
  • Rỉ ối hoặc vỡ ối: Dịch lỏng chảy ra từ âm đạo thành dòng hoặc rỉ từng ít một, có thể không kèm cảm giác đau.

Khi xuất hiện một trong những dấu hiệu trên, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa sản để được thăm khám, đánh giá tình trạng cổ tử cung, cơn co tử cung, màng ối và sức khỏe thai nhi. Không nên tự theo dõi kéo dài tại nhà hoặc chờ đến khi các triệu chứng trở nên rõ rệt mới đi khám.

Việc phát hiện sớm nguy cơ chuyển dạ sinh non giúp bác sĩ có cơ hội đánh giá và lựa chọn biện pháp can thiệp phù hợp, trong đó có những phương pháp hỗ trợ sự trưởng thành của thai nhi khi có chỉ định.

Khám thai định kỳ – chủ động phát hiện và quản lý nguy cơ

Khám thai định kỳ không chỉ giúp theo dõi sự phát triển của thai nhi mà còn là cơ hội để phát hiện sớm những bất thường có thể ảnh hưởng đến thai kỳ. Thông qua thăm khám, đo huyết áp, đánh giá cân nặng, siêu âm và các xét nghiệm cần thiết, bác sĩ có thể phát hiện những yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ, nhiễm khuẩn hoặc các bất thường liên quan đến thai nhi và phần phụ của thai.

Đối với phụ nữ có tiền sử sinh non, mang đa thai, cổ tử cung ngắn hoặc mắc bệnh lý mạn tính, việc quản lý thai kỳ nguy cơ cao càng có ý nghĩa quan trọng. Thai phụ cần tuân thủ lịch khám, thực hiện đầy đủ các xét nghiệm và siêu âm theo chỉ định, đồng thời thông báo cho bác sĩ về tiền sử bệnh lý, sản khoa và những biểu hiện bất thường trong quá trình mang thai.

WHO khuyến nghị phụ nữ mang thai được tiếp xúc với nhân viên y tế ít nhất 8 lần trong suốt thai kỳ, bắt đầu từ trước tuần thứ 12, nhằm tăng cơ hội phát hiện và xử trí kịp thời các vấn đề sức khỏe của mẹ và thai nhi.

Những việc phụ nữ mang thai nên làm để giảm nguy cơ sinh non

Mặc dù không phải mọi trường hợp sinh non đều có thể phòng tránh, phụ nữ mang thai vẫn có thể chủ động thực hiện nhiều biện pháp để giảm thiểu các yếu tố nguy cơ:

  • Khám sức khỏe trước khi mang thai, phát hiện và kiểm soát các bệnh lý mạn tính nếu có.
  • Khám thai sớm ngay khi xác định có thai và duy trì lịch khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.
  • Bảo đảm chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cân đối; bổ sung vi chất theo chỉ định chuyên môn.
  • Không hút thuốc lá, không sử dụng rượu bia và các chất gây nghiện trong thai kỳ; hạn chế tiếp xúc với khói thuốc.
  • Nghỉ ngơi hợp lý, duy trì vận động phù hợp với tình trạng sức khỏe và hướng dẫn của nhân viên y tế.
  • Không tự ý sử dụng thuốc, thực phẩm chức năng hoặc áp dụng các biện pháp điều trị khi chưa có tư vấn chuyên môn.
  • Chủ động thông báo với bác sĩ về tiền sử sinh non, sảy thai, bệnh lý nền và các dấu hiệu bất thường trong thai kỳ.
  • Đến cơ sở y tế ngay khi có biểu hiện nghi ngờ chuyển dạ sinh non, ra máu âm đạo hoặc rỉ ối.

Sinh non là vấn đề sức khỏe cần được quan tâm từ trước khi mang thai, trong suốt thai kỳ và cả sau khi trẻ chào đời. Sự chủ động của phụ nữ mang thai, sự đồng hành của gia đình và việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe kịp thời có thể góp phần giảm thiểu nguy cơ, bảo vệ sức khỏe mẹ và bé.