*Cố vấn chuyên môn: BSCKII. Hoàng Thu Hằng – Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đa khoa Vĩnh Phúc.

Đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu kéo dài. Bệnh có thể diễn biến âm thầm trong nhiều năm và gây tổn thương nghiêm trọng đến tim, mạch máu, thận, mắt và hệ thần kinh nếu không được phát hiện, điều trị và kiểm soát tốt. Chủ động phòng ngừa, nhận biết các yếu tố nguy cơ và kiểm tra đường huyết đúng thời điểm có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ sức khỏe.

Đái tháo đường – Gánh nặng sức khỏe không thể xem nhẹ

Đái tháo đường xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc không sử dụng insulin hiệu quả, khiến glucose tích tụ trong máu. Insulin là hormone do tuyến tụy sản xuất, có vai trò giúp glucose đi vào tế bào để tạo năng lượng.

Bệnh được chia thành nhiều thể, trong đó phổ biến nhất là đái tháo đường típ 1 và típ 2. Đái tháo đường típ 1 thường liên quan đến tình trạng hệ miễn dịch phá hủy các tế bào beta của tuyến tụy sản xuất insulin. Trong khi đó, đái tháo đường típ 2 thường liên quan đến tình trạng đề kháng insulin kết hợp với suy giảm chức năng tiết insulin theo thời gian. Ngoài ra, bệnh còn có thể xuất hiện trong thai kỳ hoặc do những nguyên nhân đặc hiệu khác.

Đái tháo đường típ 2 có mối liên quan với nhiều yếu tố nguy cơ như thừa cân, béo phì, ít vận động, chế độ ăn uống không hợp lý, tiền sử gia đình mắc bệnh và tuổi tác. Tuy nhiên, bệnh cũng có thể xuất hiện ở người có cân nặng bình thường, người trẻ tuổi hoặc người không có biểu hiện rõ ràng về sức khỏe.

Một trong những vấn đề đáng lo ngại là nhiều người chỉ phát hiện mắc bệnh khi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi đã xuất hiện biến chứng. Việc chậm trễ chẩn đoán có thể khiến tổn thương cơ quan diễn ra trong thời gian dài mà người bệnh không nhận biết được.

Nhận biết dấu hiệu cảnh báo, không chủ quan với nguy cơ mắc bệnh

Ở giai đoạn đầu, đái tháo đường có thể không gây ra triệu chứng rõ ràng. Khi đường huyết tăng cao, người bệnh có thể xuất hiện một số biểu hiện như:

• Khát nhiều, uống nhiều nước.
• Đi tiểu nhiều lần, đặc biệt có thể tiểu nhiều vào ban đêm.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Mệt mỏi kéo dài, thiếu năng lượng.
• Nhìn mờ.
• Vết thương lâu lành hoặc dễ xuất hiện các đợt nhiễm trùng.

Những biểu hiện trên không chỉ xuất hiện ở bệnh đái tháo đường mà còn có thể gặp trong các tình trạng sức khỏe khác. Vì vậy, người dân không nên chỉ dựa vào triệu chứng để tự xác định bệnh. Khi có những dấu hiệu nghi ngờ, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và xét nghiệm phù hợp.

Đặc biệt, người thừa cân, béo phì, ít vận động, có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường típ 2, từng mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc có tiền sử rối loạn đường huyết cần quan tâm hơn đến việc đánh giá nguy cơ và kiểm tra đường huyết theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Các xét nghiệm thường được sử dụng để sàng lọc và chẩn đoán đái tháo đường gồm glucose máu lúc đói, HbA1c và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống khi có chỉ định. Trong một số trường hợp có triệu chứng điển hình, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm glucose máu bất kỳ để hỗ trợ chẩn đoán. Việc lựa chọn xét nghiệm và thời điểm thực hiện phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe, yếu tố nguy cơ và hướng dẫn chẩn đoán hiện hành.

Biến chứng nguy hiểm khi đường huyết không được kiểm soát tốt

Tăng glucose máu kéo dài có thể làm tổn thương mạch máu và các cơ quan trong cơ thể. Những biến chứng thường gặp gồm:

• Biến chứng tim mạch: Người mắc đái tháo đường có nguy cơ cao mắc bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim và đột quỵ, đặc biệt khi đi kèm tăng huyết áp hoặc rối loạn lipid máu.
• Biến chứng thận: Tổn thương các mạch máu nhỏ tại thận có thể làm suy giảm chức năng lọc của thận, tiến triển thành bệnh thận mạn và thậm chí suy thận giai đoạn cuối.
• Biến chứng mắt: Tổn thương võng mạc do đái tháo đường có thể gây suy giảm thị lực, thậm chí mù lòa nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
• Biến chứng thần kinh và bàn chân: Tổn thương thần kinh có thể gây tê bì, giảm cảm giác ở bàn chân. Khi kết hợp với tổn thương mạch máu, các vết loét có thể khó lành, tăng nguy cơ nhiễm trùng và phải cắt cụt chi trong những trường hợp nặng.

Những biến chứng này không xảy ra ở tất cả người bệnh. Nguy cơ phụ thuộc vào thời gian mắc bệnh, mức độ kiểm soát đường huyết và các yếu tố nguy cơ đi kèm. Kiểm soát tốt bệnh và theo dõi sức khỏe định kỳ giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng.

Chủ động phòng ngừa bằng lối sống khoa học

Đái tháo đường típ 2 là bệnh có thể phòng ngừa ở nhiều người thông qua việc chủ động thay đổi lối sống và kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy, duy trì cân nặng hợp lý, xây dựng chế độ ăn uống khoa học và tăng cường vận động thể lực có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh, đặc biệt ở những người có nguy cơ cao. Vì vậy, mỗi người hoàn toàn có thể chủ động hành động ngay từ hôm nay để bảo vệ sức khỏe, giảm nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 và hạn chế những biến chứng lâu dài.

Đối với đái tháo đường típ 1, hiện chưa có biện pháp phòng ngừa hiệu quả được áp dụng rộng rãi trong cộng đồng. Tuy nhiên, với đái tháo đường típ 2, những thay đổi tích cực trong lối sống có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa bệnh và nâng cao chất lượng cuộc sống. Để giảm nguy cơ mắc bệnh, người dân cần thực hiện các biện pháp sau:

• Duy trì cân nặng hợp lý: Kiểm soát cân nặng giúp cải thiện độ nhạy insulin và giảm nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 ở người có nguy cơ.
• Xây dựng chế độ ăn khoa học: Tăng cường rau xanh, thực phẩm giàu chất xơ; lựa chọn nguồn đạm phù hợp; hạn chế đồ uống có đường, thực phẩm nhiều đường bổ sung và thực phẩm giàu năng lượng nhưng ít giá trị dinh dưỡng.
• Tăng cường vận động thể lực: Duy trì hoạt động thể chất thường xuyên, hạn chế ngồi lâu và lựa chọn hình thức vận động phù hợp với thể trạng.
• Không hút thuốc lá: Hút thuốc làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 và các biến chứng tim mạch.
• Khám sức khỏe định kỳ: Chủ động kiểm tra đường huyết theo độ tuổi, yếu tố nguy cơ và hướng dẫn của nhân viên y tế.

Đối với người đã được chẩn đoán mắc bệnh, việc tuân thủ phác đồ điều trị, sử dụng thuốc đúng hướng dẫn, theo dõi đường huyết và tái khám định kỳ là những yếu tố quan trọng giúp kiểm soát bệnh, hạn chế biến chứng.

Đái tháo đường không chỉ là vấn đề của riêng người mắc bệnh mà còn là thách thức đối với sức khỏe cộng đồng. Mỗi người cần chủ động thay đổi lối sống, quan tâm đến các yếu tố nguy cơ và thực hiện kiểm tra sức khỏe phù hợp để phát hiện bệnh sớm, điều trị kịp thời, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.